Araştırmacı-Gözlemci-Yorumcu-Yazar Seçkin Yıldırım; Thatcher döneminden günümüze uzanan küresel özelleştirme dalgasını, 20 farklı ülkenin somut uygulamaları ve stratejik varlık devirlerinin arkasındaki temel iktisadi gerekçelerle mercek altına alıyor.
‘’Kamu mülkiyetinde bulunan stratejik varlıkların özel sektöre devredilmesi süreci, sadece Türkiye’ye özgü bir durum değildir. İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki devletçi kurumsal yapılanmaların ardından, özellikle 1980’li yıllardan itibaren dünya genelinde kapitalist ve sosyalist geçmişe sahip ülkeler dahil olmak üzere küresel bir özelleştirme dalgası yaşanmıştır.
Bu süreçte köprüler, otoyollar, limanlar, havalimanları, telekomünikasyon şebekeleri, petrokimya tesisleri, enerji santralleri ve kritik maden ocakları satış, hisse devri veya uzun süreli işletme hakkı (yap-işlet-devret, imtiyaz sözleşmeleri) yöntemleriyle devredilmiştir.
Küresel ekonomi pratiğinde özelleştirme politikalarını geniş ölçekte uygulayan 20 farklı ülkenin somut örnekleri, tarihsel gelişimi ve stratejik varlık grupları bazında özelleştirme nedenleri detaylıca incelenmiştir.
Küresel Özelleştirme Uygulamaları: 20 Ülke Örneği
1. İngiltere
Özelleştirme dalgasının küresel düzeydeki öncüsüdür. Margaret Thatcher hükümeti döneminde devletin iktisadi alandan çekilmesi hedeflenmiştir.
İletişim ve Enerji: British Telecom (1984), British Gas (1986).
Sanayi ve Ulaşım: British Steel (1988), British Airways (1987), British Rail (1994-1997 arası demiryollarının bölünerek satışı).
Altyapı: Su idareleri (1989), BAA havalimanları işletmesi (1987).
2. Almanya
İki Doğu ve Batı Almanya’nın birleşmesinden sonra kurulan Treuhandanstalt adlı devlet kurumu aracılığıyla Doğu Almanya’daki binlerce kamu iktisadi teşebbüsü hızla özelleştirilmiştir.
Telekomünikasyon: Deutsche Telekom (1995-1996 aşamalı satış).
Lojistik ve Posta: Deutsche Post (2000).
Enerji ve Havacılık: Lufthansa (1994-1997), VEBA ve VIAG enerji şirketleri (E.ON ve RWE oluşum süreçleri).
3. Fransa
Devletçi geleneği (Kolbertizm) güçlü olmasına rağmen 1980’lerin sonundan itibaren stratejik kamu paylarını kademeli olarak piyasaya açmıştır.
Enerji ve Petrol: Total (1992-1996), Elf Aquitaine (1994), Engie / Gaz de France (2006).
Ulaşım ve Otomotiv: Renault (1994-1996 partial devir), Air France (1999-2004).
Altyapı ve Telekom: France Télécom (1997), Aéroports de Paris (ADP – kademeli hisse satışları).
4. İtalya
1990’larda yaşanan kamu borç krizi ve Avrupa Birliği kriterlerine uyum çerçevesinde devasa devlet holdingi IRI (Istituto per la Ricostruzione Industriale) tasfiye edilmiştir.
Otoyol ve Ulaşım: Autostrade per l’Italia (1999 otoyol ağlarının devri), Alitalia (2008).
Enerji ve Petrol: ENI (petrol ve doğalgaz, 1995’ten itibaren aşamalı), ENEL (elektrik, 1999).
Telekom: Telecom Italia (1997).
5. İspanya
Felipe González ve José María Aznar hükümetleri döneminde kamu bütçesini dengelemek amacıyla büyük devlet tekelleri özelleştirilmiştir.
Telekomünikasyon: Telefónica (1995-1997).
Enerji ve Petrol: Repsol (petrol, 1989-1997), Endesa (elektrik, 1988-1998).
Havalimanları: Aena havalimanları ağının %49’unun blok satışı ve halka arzı (2015).
6. Yunanistan
2008 küresel finans krizinin ardından uluslararası borçlanma kurumları (Troika) ile imzalanan protokoller gereği geniş kapsamlı özelleştirme programı uygulamıştır.
Limanlar: Piraeus (Pire) Limanı (2016 – Çinli COSCO şirketine devri), Selanik Limanı (2018).
Havalimanları: 14 bölgesel havalimanının işletme hakkının Alman Fraport konsorsiyumuna devredilmesi (2017).
Demiryolları: TRAINOSE (2017 – İtalyan Ferrovie dello Stato’ya satışı).
7. Avustralya
1990’lı ve 2000’li yıllarda altyapı varlıklarının sermaye piyasalarına devrinde aktif bir strateji izlemiştir.
Havalimanları: Sidney, Melbourne, Brisbane ve Perth havalimanlarının uzun süreli kiralama yöntemiyle devri (1997-2002).
Telekom: Telstra (1997-2006 aşamalı özelleştirme).
Limanlar ve Demiryolları: Botani Limanı, Port Kembla ve Queensland Rail yük taşımacılığı kanadı.
8. Kanada
Kamu maliyesini rahatlatmak ve verimliliği artırmak adına ulaştırma ve enerji sektörlerinde adımlar atmıştır.
Demiryolu: Canadian National Railway (1995).
Havacılık: Air Canada (1988-1989).
Enerji ve Maden: Petro-Canada (1991-2004 aşamalı), Potash Corporation of Saskatchewan (gübre ve madencilik, 1989).
Otoyol: Highway 407 otoyolunun 99 yıllığına özel konsorsiyuma kiralanması (1999).
9. Brezilya
1990’larda Fernando Henrique Cardoso ve 2010 sonrasında uygulanan programlarla Latin Amerika’nın en büyük özelleştirme süreçlerinden birini yürütmüştür.
Madencilik: Vale do Rio Doce (dünyanın en büyük demir cevheri üreticilerinden biri, 1997).
Telekom: Telebrás sisteminin bölünerek satılması (1998).
Enerji: Eletrobras (2022).
Ulaşım: Santos Limanı terminalleri ve ana otoyol ağlarının imtiyaz devirleri.
10. Arjantin
1990’lı yıllarda Carlos Menem döneminde hiperenflasyonla mücadele gerekçesiyle neredeyse tüm kamu iktisadi teşebbüsleri blok satışla özelleştirilmiştir.
Petrol: YPF (1993 – daha sonra 2012’de bir kısmı yeniden kamulaştırılmış, ardından tekrar serbest piyasa modellerine konu olmuştur).
Altyapı: Su ve kanalizasyon idareleri (Aguas Argentinas), ulusal demiryolu ağı ve elektrik dağıtım şirketleri (Edenor, Edesur).
11. Şili
1970’lerin sonu ve 1980’lerde Augusto Pinochet döneminde “Chicago Boys” ekolü doğrultusunda radikal serbest piyasa reformları kapsamında özelleştirmeler yapılmıştır.
Enerji ve Telekom: Enersis, Endesa (elektrik), Entel (telekomünikasyon).
Maden ve Kimya: Soquimich (SQM – Lityum ve potasyum üreticisi).
Havacılık: LAN Chile (1989).
12. Meksika
1980’lerin başında 1.000’den fazla olan BİT (Büyüklü İ küçüklü İktisadi Teşebbüs) sayısı 1990’ların sonunda 200’ün altına düşürülmüştür.
Telekom: Telmex (1990 – Carlos Slim liderliğindeki gruba devri).
Bankacılık ve Demiryolları: Ulusal bankacılık sistemi (1991-1992), Ferromex demiryolu ağı (1997).
13. Rusya Federasyonu
Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından 1990’ların başında Kupon Özelleştirmesi ve ardından “Hisse Karşılığı Kredi” (Loans for Shares) programı uygulanmıştır.
Petrol ve Gaz: YUKOS, Sibneft, Lukoil paylarının devri.
Metal ve Madencilik: Norilsk Nickel (Nikel ve paladyum devrim niteliğindeki madenleri), Severstal, Novolipetsk Steel.
Telekom: Svyazinvest yapılanması.
14. Polonya
1989 sonrası planlı ekonomiden serbest piyasa ekonomisine geçiş sürecinde “Şok Terapi” (Balcerowicz Planı) ile kamu varlıkları özelleştirilmiştir.
Bakır ve Madencilik: KGHM Polska Miedź (Dünyanın en büyük bakır ve gümüş üreticilerinden, hisse satışları ve halka arzlar).
Telekom ve Bankacılık: Telekomunikacja Polska (2000), PKO Bank Polski (kademeli halka arz).
15. Hindistan
1991 yılındaki ekonomik serbestleşme adımları sonrası “Kamudan Çekilme” (Disinvestment) politikası izlenmiştir.
Havacılık: Air India (2022 – Tata Group’a satışı).
Çinko ve Alüminyum: Hindustan Zinc (2002), BALCO (2001).
Petrokimya: IPCL (İndian Petrochemicals Corporation Limited – Reliance grubuna satışı).
16. Çin Halk Cumhuriyeti
”Küçükleri Bırak, Büyükleri Tut” (Zhuada Fangxiao) stratejisi çerçevesinde devlet doğrudan stratejik varlıkları satmak yerine karma mülkiyet modellerine geçmiş ve küçük/orta ölçekli işletmeleri özelleştirmiştir.
Sanayi ve İmalat: Binlerce yerel devlet işletmesi (SOE) 1990’ların sonundan itibaren yönetici devirleri veya özel ortaklıklara dönüştürülmüştür.
Limanlar ve Madenler: Devlet kontrolü korunarak sınırlı hisse satışları ve uluslararası borsalarda halka arzlar gerçekleştirilmiştir.
17. Güney Kore
1997 Asya Finansal Krizinin ardından IMF programları kapsamında devlet destekli kuruluşların özel sektöre devri hızlanmıştır.
Çelik: POSCO (Pohang Iron and Steel Company – 1998-2000 yıllarında tam özelleştirme).
Telekom: Korea Telecom (KT – 2002).
18. Japonya
Kamu maliyesindeki yükü azaltmak ve rekabeti artırmak amacıyla altyapı devlerini özelleştirmiştir.
Demiryolu: Japan National Railways (JNR – 1987 yılında altı bölgesel yolcu şirketine bölünerek özelleştirildi).
Posta ve Finans: Japan Post Holdings (2007 – dünyadaki en büyük finansal ve lojistik özelleştirme süreçlerinden biri).
Telekom: NTT (Nippon Telegraph and Telephone – 1985’ten itibaren kademeli satış).
19. Portekiz
2011 yılındaki ekonomik kriz ve dış mali yardım paketleri (EFSF/IMF) şartı olarak kamu varlıklarını satmıştır.
Enerji: EDP (Energias de Portugal) ve REN (elektrik şebekesi – Çinli State Grid ve Three Gorges şirketlerine devri).
Havalimanları: ANA Aeroportos de Portugal (2013 – Fransız VINCI grubuna devri).
20. Avusturya
ÖIAG (Österreichische Industrieholding AG) kanalıyla devletin ağır sanayi ve madencilikteki payları kademeli olarak piyasaya devredilmiştir.
Çelik ve Maden: Voestalpine (1995-2003 arası tam özelleştirme).
Petrol ve Gaz: OMV (kademeli halka arz ve stratejik ortaklıklar).
Devletler Stratejik Varlıkları Neden ve Ne İçin Özelleştirir?
Dünya genelinde hükümetlerin liman, köprü, telekom, petrol rafinerisi ve maden gibi altyapı tesislerini özel sektöre devretmelerinin arkasında yatan temel iktisadi, finansal ve politik sebepler şu analiz başlıkları altında toplanmaktadır:
1. Bütçe Açıklarını Kapama ve Sıcak Para Girişi Sağlama
Kamu borç stoku yüksek olan veya ödemeler dengesi krizi yaşayan ülkeler, özelleştirmeyi doğrudan gelir elde etme aracı olarak görürler. Varlık satışından elde edilen gelirler, kısa vadeli dış borç ödemelerinde, bütçe açıklarının kapatılmasında veya doğrudan döviz rezervlerinin artırılmasında kullanılır.
2. Sermaye Birikimi ve Yeni Yatırım İhtiyacı
Limanlar, havalimanları, otoyollar ve enerji santralleri yüksek teknolojik yenileme ve kapasite artırım yatırımı gerektirir. Devletlerin genel bütçe imkanları bu devasa altyapı harcamalarını karşılamakta yetersiz kaldığında, özel sektörün sermaye gücü ve finansman erişim kapasitesi devreye sokulur.
3. Operasyonel Verimlilik ve Hizmet Kalitesini Artırma
Bürokratik yönetim anlayışı, hantal karar alma mekanizmaları ve verimsiz işgücü istihdamı kamu işletmelerinde maliyetleri yükseltmektedir. Özelleştirme ile kâr odaklı profesyonel yönetim sistemleri, teknolojik dönüşüm ve dinamik karar mekanizmaları entegre edilerek işletim verimliliği hedeflenir.
4. Piyasada Rekabet Ortamı Yaratma ve Tekelleşmeyi Kırma
Kamu tekellerinin bulunduğu sektörlerde (özellikle telekomünikasyon ve enerji) devrin ardından piyasanın serbestleştirilmesi amaçlanır. Böylece rekabet ortamında fiyatların düşmesi, ürün ve hizmet çeşitliliğinin artması hedeflenir.
5. Sürekli Zarar Eden BİT’lerin Kamu Üzerindeki Yükünü Kaldırma
Pek çok ülkede ticari kaygılardan uzak yönetilen devlet işletmeleri kronik olarak zarar etmekte ve devlet hazinesinden sürekli subvanse edilmektedir. Bu işletmelerin devriyle kamu kaynaklarının sürekli eritilmesinin önüne geçilmesi amaçlanır.’’
